گیل و دیلم در شاهنامه

بدون دیدگاه
پیش نوشت:
در نوشته های تاریخی که در شاهنامه فردوسی نیز بصورت حکایت تاریخی بدان اشاره شده اولین غار نشینی انسان کشف آتش و اختراع سلاح فلزی باید پای کوه البرز و در دیلمان بوده باشد . دیلم نام تیره ای ایرانی ساکن دیلمان و دیلمستان است که قدمت آن به 2000 سال قبل از میلاد مسیح می رسد.
در شاهنامه فردوسی بارها از مردم گیل و دیلم به جنگاوری، ایمان و زیرکی یاد شده است.

سپاهی بیامد زهر کشوری زگیلان و از دیلمان لشکری
همه مرزبانان زرین کمر بلوچی و گیلی و زرین‌سپر

 
محمد علی اسلامی ندوشنتاکنون کتاب‌های زیادی در ایران نوشته شده؛ اما فقط یک کتاب است که در رأس همه کتاب‌ها قرار دارد و آن شاهنامه است. این کتابی است که نقش اول را در ایران داشته و در جهان، هیچ شاهکار ادبی را ندیده‌ایم که در سرنوشت ملتی تغییر ایجاد کند؛ اما شاهنامه سرنوشت ایران را تغییر داد. اگر شاهنامه گفته نشده بود، ما کشور دیگری می‌شدیم. این‌ را که چه می‌شد، نمی‌توان با قوه تخیل مشخص کرد؛ اما گذشته خود را فراموش می‌کردیم.ایران دوره پرباری را طی کرده بود؛ اما اگر شاهنامه نبود، این دوران فراموش می‌شد. کتاب‌های تاریخی دیگری نیز نوشته شده‌اند؛ اما این کتاب‌ها قادر نبودند نیمه اول تاریخ ایران را به نیمه دوم آن وصل کنند و در نتیجه، ما روشن نمی‌شدیم که ایرانی چگونه فکر می‌کرده و چه چیزهایی از نظر او روا بوده و چه چیزهایی روا نبوده است. ما اکنون می‌دانیم گذشتگان‌مان چه مردمانی بوده‌اند.شاهنامه روی نقطه اصلی بشری دست گذاشته و آن جدال نیکی با بدی است. تفکر شاهنامه بر این محور است که عاقبت باید با کوشش‌های بسیار، نیکی بر بدی موفق شود. خوبی و بدی دائم در حال کشاکش هستند. در جامعه‌ی خوب، مردم به خوبی گرایش دارند؛ اما یک جامعه کم‌تمدن و نارسا بشر را رها می‌کند که به هر سو که می‌خواهد، برود. این مرحله خیر و شر در زندگی انسان جریان دارد و شاهنامه اصل قضیه را گرفته و کتاب را نبرد نیکی و بدی کرده است.

 ز گیل و ز دیلم بیامد سپاه همى گرد لشکر بر آمد به ماه

این سخن فردوسى است که پیش از هزار سال قبل از دو قوم گیل و دیلم و جنگجوئى و دلاورى آنان یاد کرده است. هنوز شما اگر چند صباحى بین مردم گیلان زندگى کنید لغت« گیلمرد» را از زبان مردم آن سرزمین بسیار مىشنوید، و عجیب است که این لغت را فردوسى در شاهنامه زنده نگاه داشته و گفته است

همه گیل مردان چو شیر یله ابا طوق زرین و مشکین کله

همان کلاه سیاه نهرى خوش طرح که هنوز ساکنان شجاع کوهستان گیلان بر سر مىگذارند در عصر اساطیرى فریدون هم بر سر مىنهادند. گیلان زمین بعلت نزدیکى با قفقاز و همسایگى با آن، از صادرات آهن قفقاز( مهد نخستین کشف کانهاى آهن) بهره گرفته و بصورت مرکز ساختن اسلحههاى جنگى در آمده بود. سپرهاى ساخت گیلان شهرت بسیار داشت.
فردوسى مىگوید:

سیاوش سپر خواست گیلى چهار دو جوشن دگر ز آهن آبدار

و در جاى دگر گفته است:
بفرمود تا روز بانان در برفتند با تیغ و گیلى سپر
و نیز در جاى دیگر مىگوید:

پیاده پس پیل کرده به پاى ابا نه رشى نیزه سر گراى
سپرهاى گیلى به پیش اندرون همى از جگرشان بجوشید خون

مقصود فردوسى در بیت اول هم زوبینهاى دیلمى است که بیش از سپرهاى آن، معروف بود چنانکه نظامى گوید:

بدى دیلم، کیائى برگزیدى تبر بفروختى زوبین خریدى

یعنى دیلمى وقتى که مىخواست ترقى کند از هیزم شکنى دست مىکشید و تبرش را مىفروخت، و زوبین دیلمى مىخرید و مىشد مرداویج و آل بویه. نه تنها سلاح آهنین ساخت گیلان معروف بود، مردم دلاور آن براى اهداف جنگى اسبهاى ممتاز تربیت مىکردند که آن هم معروف بود چنانکه نظامى گوید:

چو رهوار گیلیم از این پل گذشت به گیلان ندارم سر بازگشت

یعنى وقتى که خرم از پل گذشت نگاه به پشت سرم نمىکنم. همسایگى گیلان وسیع در روزگار قدیم با معادن آهن قفقاز، مردم گیلان را بصورت جنگندگان حرفهاى در آورده بود، و از این جهت شبیه مردم یونان در عصر گزنفون و هخامنشیان بودند که مزدوران جنگى صادر مىکردند. فردوسى مىگوید:

هم از پهلوى پارس کوچ و بلوچ ز گیلان جنگى و دشت سروج
سپرور پیاده و ده و دو هزار گزین کرد شاه از در کارزار

فردوسى مىگوید: چون فریدون خواست به استقبال نوهاش منوچهر فرزند ایرج برود سپاه زبده و محافظ او از هم شهریان او گیل مردان بودند:

چو آمد بنزدیک شاه( فریدون) و سپاه فریدون پیاده بیامد براه
همه گیلمردان چو شیر یله ابا طوق زرین و مشکین کله

بنا به روایت فردوسى، سپاه زبدهاى از مردم گیل و دیلم در لشکر اشکانیان هم بودند:

ز گیل و ز دیلم بیامد سپاه همى گرد لشکر بر آمد به ماه

در زمان انوشیروان، گیلان و آذربایجان یکى از چهار گستک کشور ایران بودند، و فوچ سپاهى دلاورى از مردم گیلان در سپاه انوشیروان بود:

یکى بارگه ساخت روزى بدشت ز گرد سواران هوا تیره گشت
همه مرزبانان به زرین کمر بلوچى و گیلى به زرین سپر
سپاهى بیامد ز هر کشورى ز گیلان و از دیلمان لشکرى

بموجب اسناد تاریخى سرزمین گیلان از آغاز تاریخ تا عصر صفویه پیوسته مستقل بود و تن به حکومت هخامنشیان و اشکانیان و ساسانیان نمىدادند. بارها سلاطین هخامنشى و ساسانى با مردم دلاور آن خطه جنگ کردند. و فردوسى از جنگ انوشیروان و مردم گیلان سخن گفته است:

از آن جایگه سوى گیلان کشید چو رنج آمد از گیل و دیلم پدید

در قدیم یعنى در زمان اسکندر مقدونى( 336- 323 ق. م) گیلان از سرزمینهاى آباد معروف بود و آن خطه مظهر شهر نشینى و تمدن بشمار مىرفت چنانکه نظامى گوید:

که فردا چو رخ در نقاب آورم ز گیله به گیلان شتاب آورم

گیله یعنى روستا. نظامى میگوید: چون بمیرم از این جهان که دهى است، به آن جهان که شهرى آباد چون گیلان زمین است میروم. شاید باین جهت بود که بحر خزر را در شاهنامه دریاى گیلان خوانده است:

ز یک سوى دریاى گیلان ره است چراگاه اسبان و جاى نشست

و از جمله اطلاعات که نظامى میدهد: یکى این است که مردان خطه گیلان قدیم موى سرشان را مجعد مىکردند، شاید مانند سربازان هخامنشى که پیکره آنان هنوز وجود دارد. نظامى گوید:

گله گیلى کشان بدامانش سرو را لوح درد بستانش

دیگر از مطالب که نظامى درباره گیلان می گوید که زنبور گیلان زننده ترین زنبورها است:

چو زنبور گیلى کشیدند نیش به زنبوره زنبور کردند ریش

توجه مکرر فردوسى به گیلان و نقش دلاوران آن در تاریخ که به عصر دیالمه یعنى عصر فردوسى هم کشیده شده است بىسبب نیست, نیز علاقه مردى به نام على دیلم به فردوسى که شاهنامه را به خط خود در هفت جلد نوشته است بىسبب نمىتواند باشد.

ازین نامور نامداران شهر———–علی دیلمی بود کوراست بهر

“محمد جعفر جعفری”احتمال قوى میرود که ارتباط ابومنصور محمد بنیانگذار شاهنامه با رکن الدوله دیلمى و تحریک حس وطن دوستى مردم خراسان بوسیله شجاعان دیلم و آل بویه، فردوسى را سخت تحت تأثیر قرار داده و جاى جاى در شاهنامه به گوشههائى از تاریخ گیل و دیلم و خطه گیلان اشاره کرده است, و نظامى که شاگرد صادق مکتب فردوسى است نیز در این زمینه به راهى رفته است که قبلا فردوسى از آن راه رفته است. این نیز بعدى است از ابعاد شناخت فردوسى.
نوشته‌های پیشین
کاروانسرای تی تی
نوشته‌ی بعدی
اقوام نخستین گیلان و سومر ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
شما برای ادامه باید با شرایط موافقت کنید

فهرست